Kibirli Amerikalının “Yüzeysel” Sentezi

Bir kaç haftadır bir şey yazamıyor olma nedenim ilgilendiğim konuların başka bir açılımıyla onları yeniden değerlendiriyor oluşum ve yazdığım şeyleri tekrar etmekten kaçınıyor oluşum.

Kısaca izlediÄŸim iki “belgeselimsi”den bahsetmek istiyorum.  Aslında üç : What The Bleep We Know, What The Bleep Down The Rabbit Hole ve çıktığı dönem en çok satanlardan olan ve filmi çekilen The Secret. Ä°lk ikisini duymayan çoktur ama üçüncüsünü hemen herkes duymuÅŸtur diye tahmin ediyorum.

Konuya nerden girsem bilemiyorum. Bilgisi olmayanlar için bu üçünün genel olarak konusundan bahsedeyim. Aslında baktığımız da bu üç belgeselimsi de kuantum fiziÄŸinin günlük hayata uyarlanması ve bundan elde edilebilecek bir takım kazançlar üzerinde durmakta. Peki neden belgesel deÄŸil de belgeselimsi? Çünkü bunlarda, çok yoÄŸun ve derinlemesine bilgi gerektiren konular geçiÅŸtirilmiÅŸ ve sanki “içe doÄŸan” gizli gerçeklermiÅŸ gibi aksettirilmiÅŸ. Bütüne bakıldığında ise aktarılan bilimsel açıklamalar oldukça yetersiz. Çünkü devasa ve derin bir konuyu yüzeysel olarak aktarmak isterseniz oldukça anlamsız haller gözlenir. Bu belgeselimsiler de bu durumun en güzel örneÄŸidir.

Bu tip belgesellerde kuantum fiziÄŸinin derinlemesine anlatımının yapılamıyor olmasının pek çok sebebi olabilir: Konunun gerçek hakimlerinin maddi kaygılarla hareket etmiyor oluÅŸları, iÅŸin bilimsel olan kısmının halk tarafından her nasılsa anlaşılmayacağı, bunlar anlatılsa bile genelin ilgisini çekmeyeceÄŸi; doÄŸal olarak yapımcıya bir katkı saÄŸlayamayacağı gibi…Örnekler çoÄŸaltılabilir. Fakat yine de bazı konular basitlikle anlatılsa bile, bu kadar afaki kalmak zorunda deÄŸildi.

Koskoca bir bilimsel birikimden, fizikteki temel anlayış deÄŸiÅŸiminden; artık Aristo mantığından yavaÅŸ yavaÅŸ vazgeçilmesinden, “bir ÅŸey ya a’dır ya a deÄŸildir”den; “bir ÅŸey hem a hem a deÄŸil olabilir”e hareketi içeren, yani doÄŸrusal mantıktan, karmaşık mantığa (fuzzy logic) geçilmesini  öngören, 20. yüzyıldan itibaren geliÅŸtirilen kuantum fiziÄŸinden; deneyleri olan, birikimi devam eden bu süreçten bu tip yapımlarda nasıl bir iz görebiliyoruz? Tabii ki her zaman olduÄŸu gibi a’dan z’ye olan külliyatın en başında “a” denmiÅŸ ve durulmuÅŸ. Bu kocaman konulardan bu filmlerde elimize ne kalmış? “Efendim, pozitif düşünün, pozitif düşünce iyi ÅŸeyleri çeker, hayal edin olsun; efendim gördüğünüz gerçek, “gerçek” deÄŸildir. Efendim, hepimiz Tanrı’yız da asıl sır bu!” Bu anlayışlar, en baÅŸta, herkesin evrensel bilgiye ulaÅŸma çabasının ve yeteneÄŸinin çok farklı olduÄŸunun bile idrakinde deÄŸil. Bir kiÅŸinin manevi kuvveti herkeste bulunabilirmiÅŸ gibi ya da herhangi birinin hayal etmek suretiyle önem yaratacak kadar etkili olabileceÄŸini iddia edebilirmiÅŸiz gibi…

Pek doÄŸal ki fizikteki ya da genel olarak bilimdeki büyük deÄŸiÅŸiklikler sanattaki deÄŸiÅŸimi de doÄŸuruyor. Kuantum fiziÄŸi de edebiyattaki yerini almaya baÅŸladı. Eminim ki bu konuyu içeren iyi ve çok kötü kitaplar da epeydir mevcut. “Olasılıksız” bu yeni anlayışın yansıtıldığı popüler kitaplardan biri. Türkiye’de ise hala çok fazla bilinmemekle birlikte Alev Alatlı’nın derinlemesine araÅŸtırarak, ciddi emek sarf ettiÄŸi bilimkurgu türünde yazdığı şöyle bir kitabı var: Schrödinger’in Kedisi: Kabus ve Hayal. Bu noktaya daha sonra tekrar döneceÄŸim.

Demeye çalıştığım, bilimdeki değişim, sinemada da romanda da yer edecek. Fakat bir derinlemesine araştırılarak yapılmış işlere bakmalı ve sonra da bu tipten belgeselimsilere bakmalı. Ne görmeli?

What The Bleep Do We Know’da baÅŸroldeki kadın bir gün vücudunu çirkin buluyor ve onun yaÅŸlanmasına öfkeleniyor. Önce ayna karşısında sinir krizi geçiriyor ve bedenine hakaret yaÄŸdırıyor; sonra da bunun yanlışlığını idrak edip, onu çok sevdiÄŸini söyleyip kendini şımartırken birden “Tanrı” olduÄŸu bilincine varıveriyor. Bu sefer de aynaya “ben Tanrı’yım” diye bağırıyor. Ben bu sahneleri izlerken aklım sanırım bunları örtmüş ya da geçiÅŸtirmiÅŸ. Zira ertesi gün baÅŸka bir ÅŸey üzerine düşünür ve konuÅŸurken birden bire kalakaldım. Dedim ki: Bir dakika yahu! Bu dünkü saçmalık da neydi? O an fark ettim ki aklımın geçiÅŸtirdiÄŸi bir ÅŸey yok, neredeyse kızgınlık hissediyorum!

Türkiye öyle bir kültürün üzerine oturmuş ve aslında o kadar şanslı ki, bir şekilde geçmişte bir tetikleyici çıksaydı ya da olasılıklar denk gelseydi, hem kendimize daha hakim olabilir ve güvenebilirdik, hem de çok daha gelişmiş bir ülke konumunda olabilirdik.

Efendim bildiÄŸimiz gibi M.S. 12.-13. yy’da MoÄŸol istilası ile birlikte Anadolu her türlü tehdide ve kültüre açık bir hal almış. Adeta tüm kapıların açıldığı, Rumun, Türkün, Hristiyanın, Yahudinin, Müslümanın, sofunun, dinsizin bir arada yaÅŸadığı bir yer halini almış. Göçler ve katliamlar derken tasavvufun önceden atılmış temelleri binaya dönüşüvermiÅŸ ve bu koskocaman kültür bugün bile dimdik ayakta. Fakat tasavvuf kültürü, yüzeysel yaklaşımlardan kolaylıkla tenzih edilebilir.Tasavvuf; Amerikalıların, bilimsel olarak keÅŸfetmekte olduÄŸu ve maalesef felsefesini yapmaya “çalıştığı” bu türden ÅŸeylerin (formsuzluk, boÅŸluk, insandaki kodlama vb.) açıklamasını en derinine kadar yapabilen, ilime karşı çok yüksek saygı içeren, insanın kendisini terbiye etmesini önkoÅŸul olarak benimseyen ve kendini eÄŸitmeyen insanın iÅŸinin olamayacağı bir kültür. BaÅŸtan sona kadar kendini tanıma, kendine yönelme, kendini bilme halinde bir takım gerçeklerin idrak edilebileceÄŸini anlatıyor. Tabii ki oluÅŸumları atomaltı ile ya da fizikle açıklamıyor; ama zaten bu tarz belgesellerin de bilimin aslıyla hiç ilgisi yok. Ä°ÅŸin felsefi bakımından bu kadar eksik olan ÅŸeylerin ilmi vechesi kim bilir bilim adamlarının gözüne nasıl çarpık görünüyordur…

Kısacası diyeceÄŸim odur ki bugünden yarına aynanın karşısına geçip de “ben Tanrı’yım” demek hiç anlamlı deÄŸildir. Bu tarz konuları yeni baÅŸtan keÅŸfetmeye meyledenler; ya varolanı keÅŸfetmekten bile acizler ya da keÅŸfedilmiÅŸ olanın temelini, bilinçli ya da bilinçsiz olarak çökertiyorlar. Bu “minnacık görünen” ve ağızlarından çıkarıverdikleri cümlenin arkasında yazılmış çizilmiÅŸ, hissedilmiÅŸ öyle derin anlamlar ve ince konular vardır ki, bu konuda biraz bilgisi olan insan bile ÅŸunları söylemelidir : Bugünden yarına aynanın karşısına geçip de “ben Tanrı’yım” diyen herhangi bir kiÅŸinin, “Teorik olarak ben, Tanrı’nın kodlamasını taşıyorum; ancak pratikte, yapım gereÄŸi ona çok uzağım ve ancak çalışmayla bu kodlamaya yaklaÅŸabilirim.” demesi gerektiÄŸini bilir. Bu bile eksik ve saygısız olur; ama diÄŸerine göre bir miktar daha anlamlıdır. Ä°ÅŸaret etmeye çalıştıkları anlamların içini o kadar boÅŸaltmışlar ki, artık kendileri bile ne dediklerinden haberdar deÄŸiller.

DiyeceÄŸim odur ki; batının, insanların aşırı makineleÅŸmiÅŸ olma durumundan sıkılıp da aradığı manevi bir huzur varsa, onu aramasına çok  da gerek yok. Sentezlemeye çalıştıkları kabilden ÅŸeyler yüzyıllardır mevcut. Zaten ne görüyoruz filmin afiÅŸinde ?“It’s time to get wise!!!” (Bilge olmanın vakti geldi!) ibaresi. Öyle “günlük”, “bir filmlik” iÅŸ ya, daha “bilge” ya da “olgun” olmak… Bunun için geçmiÅŸi karıştırmaya, okumaya, öğrenmeye, eÄŸitime falan hiç gerek yok! Gerçekten araÅŸtıran ve kendini eÄŸiten insanlar da tuhaf herhalde ki bu “günlük” ve “üstün!” bilgiyi gözlerinin önündeyken göremiyorlar!

Bugün Amerikalıların izlediÄŸimiz kadarıyla toplumu haberdar etmek istedikleri “hem.. hem…felsefesi” Buddha öğretisinde, ondan önce Çin’de ondan daha önce Brahmanizm’de ondan daha önce bu Hint medeniyetinin de kendinsinden taşındığı Sümer’de mevcut. Bilimlerini yapsınlar elbette; bilimin “hem… hem de … mantığını” kullanması yeni bir ÅŸey olabilir. Ama bu iÅŸ, felsefeyi, sanatı etkileyecekse, bu etkileÅŸime kaynak olacak insanların üç kere, beÅŸ kere, on kere düşünmesi ÅŸart ki; bilindik ÅŸeyleri son derece yüzeysel ve hatta cahilce ele almasınlar. Bu belgeselimsilerde yapıldığı gibi.

Ãœstelik de bu kadar ilgi çekici, belki ilk defa bilimle inancın arasında bir köprü kurabilecek yeni bir söylemin böyle basite indirgenmesi hepten can sıkıcı. Derinlerde bir yerde, tasavvuf ve kuantumun birbirine el verdiÄŸini düşünüyorum. Öyle olmasa bile bunu en azından hayal ediyorum. Lakin ÅŸimdi siz, atom fiziÄŸi bilgisi ile kalkıp da insanların her ÅŸeye kadir olduÄŸunu ve sonsuz olasılık içinden seçme hakkının sadece insana ait olduÄŸunu ve bu sebepten herkesin Tanrı olduÄŸunu söylerseniz; ama bir taraftan da modeldeki “gözlemci”nin de ruh olabileceÄŸini söylerseniz ve kaynağını bilmediÄŸiniz bir ÅŸey sizin gözlemcinizse, bir ÅŸeylerin çorbasını çoktan kaynattınız demektir. Böylelikle o bilime de geçmiÅŸ olur, felsefeye de. Aynı anda bir çok oluÅŸum varsa biz seçebiliyorsak; gözlem ve kararlarımıza göre gerçekliÄŸi deÄŸiÅŸtirip etkileyebiliyorsak burda aklın ve bilincin üstünlüğü vardır. Lakin What The Bleep’te “asıl gözlemci sizin ruhunuzdur”a baÄŸlama yapılmış; çünkü beyni didik didik taramışlar; ama hiç bir bölümünde aktif bir gözlemci bulamamışlar. Burdan da bizden “gözleyen”in ruh vasıtasıyla Tanrı olduÄŸunu düşünmek ya da öyle olduÄŸuna inanmak istemiÅŸler. Åžu an bilim yoluyla buna ne evet ne de hayır diyebilmiÅŸ vaziyette deÄŸiller. Burdan bir yol bulup bulamayacaklarını bize ancak zaman söyleyecek. Fakat bu türden mistik konular asırlardır söylenmiÅŸ, konuÅŸulmuÅŸ ve yazılmış. Ãœstelik de, saygı ve edeple, yerli yerinde yazılmış çizilmiÅŸ.Yoksa bu geldikleri nokta hep orda duruyor muydu?

DiyeceÄŸim odur ki, kuantum öğretisini ve karmaşık mantığı ister bilimsel açıdan merak edin; ister bu konuyla baÄŸdaÅŸtırarak içinizdeki kodlamanın ve kendinizin ne olduÄŸunu sorgulayın; fakat sapla samanı karıştırmayın. Bilimsel açıdan merak ediyorsanız doÄŸru düzgün bilimsel yayınlara ve kitaplara yönelin; felsefi açıdan sorgulamak istiyorsanız;  derinlemesine yazılmış, emek sarf edilen, tutarlı ve edepli sözlere yönelin. Sanatla bilimi ille harmanlayacağım derseniz de; izlediÄŸiniz ya da okuduÄŸunuz ÅŸeyin bilimle ters düşmeyenini, bilimsel açıdan hata yapmayanını ve felsefi açıdan sığ ya da eksikli/kusurlu olmayanını bulunuz. Bir arkadaşımın tavsiyesi, yazarın söyleÅŸisi ve hakkında okuduklarım üzerine Alev Alatlı’nın Schrödinger’in Kedisi isimli romanının bu “iyi oluÅŸuma” bir örnek olduÄŸunu söyleyebilirim.

Zaten tasavvufu ve/veya kuantumu derinlemesine incelerseniz; bu belgeselimsilerin “yarım hoca adamı dinden eder” söyleminin tam karşılığı olduÄŸunu görürsünüz. Bu belgeselimsinin en doÄŸru kısmı adı olsa gerek. Gerçekten ne biliyoruz ki? Özellikle bir günde aynanın karşısına geçip de “ben Tanrı’yım” diyebiliyorsanız; en fenası kendinizi de bilmiyor olmanız yüksek ihtimaldir.